Jana Gana Mana History: ইংৰাজৰ সন্মানাৰ্থে লিখা হৈছিল জন গণ মন! বিতৰ্কৰ উত্তৰত কি কৈছিল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে?

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত ‘জন-গণ-মন’ কেৱল কেইশাৰীমান শব্দৰ সমষ্টি নহয়, বৰঞ্চ ই ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্য, একতা আৰু অখণ্ডতাৰ এক মূৰ্ত প্ৰতীক। যেতিয়াই জন-গণ-মনৰ সুৰ আমাৰ কাণত পৰে, তেতিয়াই প্ৰতিগৰাকী ভাৰতীয়ৰ মন গৰ্বৰে ভৰি পৰে। গণৰাজ্য দিৱস বা স্বাধীনতা দিৱসৰ দৰে পবিত্ৰ ক্ষণত ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতটিৰ সুৰে শিহৰিত কৰি তোলে আমাক। আজি ২৪ জানুৱাৰী— এই বিশেষ দিনটোতে ১৯৫০ চনত ভাৰতৰ সংবিধান সভাই ‘জন-গণ-মন’ক আনুষ্ঠানিকভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।

ৰচনা আৰু ইতিহাস

ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত ‘জন-গণ-মন’ৰ ৰচক বিশ্ববৰেণ্য কবি তথা নোবেল বঁটা বিজয়ী ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, সেয়া আমি সকলোৱেই জানো। তেওঁ ১৯১১ চনত বাংলা ভাষাত ‘জন-গণ-মন’ৰ ৰচনা কৰিছিল। তেওঁৰ দ্বাৰা ৰচিত ‘ভাৰত ভাগ্য বিধাতা’ কবিতাটোৰ প্ৰথমটো স্তৱকেই হ’ল আমাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত।

১৯১১ চনৰ ২৭ ডিচেম্বৰত ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছৰ কলিকতা অধিবেশনত এই গীতটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে গোৱা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯১৯ চনত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ মদানপল্লী ভ্ৰমণৰ সময়ত কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে নিজেই গীতটোৰৰ ইংৰাজী অনুবাদ কৰিছিল, নাম দিয়া হৈছিল ‘মৰ্নিং চং অফ ইণ্ডিয়া’ (Morning Song of India)।

ইংৰাজৰ সন্মানত লিখা হৈছিল নেকি ‘জন-গণ-মন’!

ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতক লৈ এক বিশেষ ধাৰণা প্ৰায়েই দেখা যায়। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে এই গীতটো ব্ৰিটিছ সম্ৰাট পঞ্চম জৰ্জৰ ভাৰত আগমনৰ আদৰণি গীত হিচাপে লিখিছিল বুলি কোৱা হয়। কিন্তু এয়া সম্পূৰ্ণ অসত্য। দৰাচলতে ১৯১১ চনৰ সেই একেই কংগ্ৰেছ অধিবেশনত পঞ্চম জৰ্জৰ আদৰণিৰ বাবে আন এটা গীত গোৱা হৈছিল।

সেই সময়ৰ একাংশ ব্ৰিটিছ সংবাদ মাধ্যমে ভুলবশতঃ ঠাকুৰৰ গীতটোক ব্ৰিটিছ সম্ৰাটৰ স্তুতি বুলি প্ৰকাশ কৰিছিল। পিছত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ১৯৩৭ চনত এখন পত্ৰৰ জৰিয়তে এই বিষয়ে স্পষ্ট কৰি দিছিল। তেওঁ লিখিছিল যে ভাৰতৰ ‘ভাগ্য বিধাতা’ কোনো ব্ৰিটিছ সম্ৰাট হ’ব নোৱাৰে; সেয়া হ’ল সৰ্বশক্তিমান ঈশ্বৰ বা ভাৰতৰ অন্তৰাত্মা, যি যুগে যুগে দেশখনক পথ প্ৰদৰ্শন কৰি আহিছে। গীতটোত থকা ‘অধিনায়ক’ শব্দটোৱে সেই পৰম শক্তিকহে বুজাইছে, কোনো বিদেশী শাসকক নহয়।

ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত হিচাপে স্বীকৃতি

১৯৫০ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে সংবিধান সভাত ঘোষণা কৰিছিল যে ‘জন-গণ-মন’ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত হ’ব। একেটা দিনতে ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটোকো ৰাষ্ট্ৰীয় গীতৰ মৰ্যাদা দিয়া হৈছিল, কাৰণ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত এই গীতটোৰ ভূমিকা আছিল অনন্য।

ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতৰ নিয়মসমূহ

জাতীয় সংগীতক সন্মান কৰাটো প্ৰতিজন নাগৰিকৰ মৌলিক কৰ্তব্য। ইয়াৰ বাবে গৃহ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰালয়ে স্পষ্ট নীতি-নিৰ্দেশনা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতৰ সম্পূৰ্ণ সংস্কৰণটো গোৱা বা বজোৱাৰ সময় প্ৰায় ৫২ ছেকেণ্ড। চমু সংস্কৰণটো (প্ৰথম আৰু শেষৰ শাৰী) বজাবলৈ প্ৰায় ২০ ছেকেণ্ড সময় লাগে।

ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত বাজি থকাৰ সময়ত প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিয়ে থিয় হৈ ‘সাৱধান’ (Attention) মুদ্ৰাত থিয় হোৱাটো কৰ্তব্য। ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতত বাধা দিয়াটো এক অপৰাধ। ১৯৭১ চনৰ ‘ৰাষ্ট্ৰীয় গৌৰৱ অপমান প্ৰতিৰোধ আইন’ৰ অধীনত এনে কাৰ্যৰ বাবে শাস্তিৰ বিধান আছে।

‘জন-গণ-মন’ কেৱল এটি গীত নহয়, ই ভাৰতৰ আত্মাৰ স্বৰ। এই গীতে সমগ্ৰ দেশখনক একতাৰ সূতাৰে বান্ধি ৰাখিছে। ইংৰাজৰ স্তুতিৰ ধাৰণা মাজে মাজে আলোচিত হয় যদিও এয়া কেৱল ঐতিহাসিক বিভ্ৰান্তিহে, বাস্তৱত এই গীতটো ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ গভীৰ চেতনাৰ ফচল। এই গণতন্ত্ৰ দিৱসত যেতিয়া আমি ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত গাম, তেতিয়া ইয়াৰ অৰ্থ আৰু ইয়াৰ অন্তৰালত থকা ত্যাগক স্মৰণ কৰাটোৱেই হ’ব গীতটিৰ প্ৰতি প্ৰকৃত শ্ৰদ্ধাঞ্জলি।