তুৰস্ক, পাকিস্তান আৰু চৌদি আৰৱৰ মাজত নতুন ‘বিপজ্জনক’ চুক্তি? ভাৰতৰ বাবে ই কিমান ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান?

বিশ্বই নতুন NATO জন্মৰ সাক্ষী হ’ব নেকি? বছৰ বছৰ ধৰি ইয়াৰ ওপৰত আলোচনা চলি আহিছে। চৰ্চা চলিছে যে, ই এনে এক সামৰিক মিত্ৰতা যিয়ে কেৱল আমেৰিকা বা ইউৰোপকে নহয়, মুছলমান দেশৰ তিনিখন বৃহৎ শক্তিক এটা গোটত একত্ৰিত কৰিব পাৰে। হয়, খবৰটো হ’ল তুৰস্কৰ উন্নত সামৰিক বাহিনী, পাকিস্তানৰ পাৰমাণৱিক বোমা আৰু চৌদি আৰৱৰ বিশাল ধন-সম্পত্তি—এই তিনিওটা একত্ৰিত হ’ব পাৰে। আৰু যদি তেনেকুৱা হয় তেন্তে ই বিশ্ব শক্তিৰ সমীকৰণ সলনি কৰিব পাৰে, আনকি বিশ্বৰ মানচিত্ৰও সলনি কৰিব পাৰে। বহু বাতৰিৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, এইটো এতিয়া কেৱল এটা কল্পনা নহয়, বৰঞ্চ বাস্তৱ হোৱাৰ অতি ওচৰ চাপিছে।

খবৰ অনুসৰি, তুৰস্কই এতিয়া ছৌদি আৰৱ আৰু পাকিস্তানৰ মাজত হোৱা কৌশলগত মিউচুৱেল ডিফেন্স এগ্ৰিমেণ্ট (এছ এম ডি এ)ত যোগদানৰ অন্তিম পৰ্যায়ত উপনীত হৈছে। খবৰটো হ’ল তুৰস্কৰ উন্নত সামৰিক বাহিনী, পাকিস্তানৰ পাৰমাণৱিক বোমা আৰু চৌদি আৰৱৰ বিশাল ধন-সম্পত্তি—এই তিনিওটা একত্ৰিত হ’ব পাৰে। যদি তেনেকুৱা হয় তেন্তে ই বিশ্ব শক্তিৰ সমীকৰণ সলনি কৰিব পাৰে। আনকি বিশ্বৰ মানচিত্ৰও সলনি কৰিব পাৰে। অৰ্থাৎ “এজনৰ ওপৰত আক্ৰমণ সকলোৰে আক্ৰমণ।” নাটোৰ ৫ নং অনুচ্ছেদৰ দৰে এই দফা কাৰ্যকৰী হ’লে মধ্যপ্ৰাচ্য আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতি চিৰদিনৰ বাবে সলনি হ’ব। জানি লওক তুৰস্কৰ পৰিকল্পনা কি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ ভাৰতত কি হ’ব?

শেহতীয়াকৈ ব্লুমবাৰ্গৰ এক প্ৰতিবেদনে বিশ্বজুৰি প্ৰতিৰক্ষা বিশেষজ্ঞসকলৰ দৃষ্টি কাঢ়িছে। প্ৰতিবেদন অনুসৰি, তুৰস্কই বৰ্তমানৰ মিউচুৱেল ডিফেন্স ফ্ৰেমৱৰ্কত যোগদানৰ বাবে আলোচনাৰ অন্তিম পৰ্যায়ত উপনীত হৈছে। এই কাঠামো কাৰ মাজত? চৌদি আৰৱ আৰু পাকিস্তান।

২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত ছৌদি আৰৱ আৰু পাকিস্তানে ৰিয়াদত এক ঐতিহাসিক চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰিছিল –Strategic Mutual Defence Agreement (SMDA)। ইয়াত চৌদি আৰৱৰ ক্ৰাউন প্ৰিন্স মহম্মদ বিন ছলমান আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী শ্বাহবাজ শ্বৰীফে স্বাক্ষৰ কৰিছিল। এতিয়া তুৰস্ক ইয়াৰ তৃতীয় সদস্য হ’বলৈ সাজু হৈছে। হয়, ব্লুমবাৰ্গৰ এটা প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছে যে, এই চুক্তিখন ‘অতি সম্ভাৱনাপূৰ্ণ’। যদি হয় তেন্তে সেয়া কেৱল কাগজৰ চুক্তি নহয়। ইয়াৰ ফলত ত্ৰিপাক্ষিক সামৰিক গোটৰ সৃষ্টি হ’ব, যাক অনানুষ্ঠানিকভাৱে ‘Muslim NATO’ বুলি জনা যাব।

এছ এম ডি এ চুক্তিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হ’ল-Collective Defense Clause। ই নাটোৰ ৫ নং অনুচ্ছেদৰ সৈতে মিল আছে। ইয়াৰ অৰ্থ স্পষ্ট: Any aggression against one member is an attack on all । অৰ্থাৎ কাইলৈ ​​যদি কোনো দেশে পাকিস্তানক আক্ৰমণ কৰে তেন্তে ইয়াক চৌদি আৰৱ আৰু তুৰস্কৰ ওপৰতো আক্ৰমণ বুলি গণ্য কৰা হ’ব, আৰু তিনিওখন দেশেই যৌথভাৱে ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰিব। ২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত যেতিয়া এই চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল, তেতিয়া ইয়াৰ পটভূমি যথেষ্ট উত্তেজনাপূৰ্ণ আছিল।

এতিয়া প্ৰশ্ন হয়, এছ এম ডি এত তুৰস্কৰ প্ৰৱেশৰ ফলত কি পৰিৱৰ্তন হ’ব? তিনিওখন দেশেই এই মিত্ৰতালৈ নিজৰ নিজৰ অনন্য শক্তি কঢ়িয়াই আনে। নেতৃত্ব থাকিব ছৌদি আৰব। আৰবৰ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ অৰ্থনীতি, অপৰিসীম ধন আৰু কূটনৈতিক ওজন আছে। পাকিস্তানে কৌশলগত আৰু পাৰমাণৱিক শক্তি প্ৰদান কৰিব। পাকিস্তানৰ হাতত বৃহৎ সেনাবাহিনী, মিছাইল প্ৰযুক্তি, আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ আছে।

তুৰস্কই নিজৰ আধুনিক সামৰিক প্ৰযুক্তি, কাৰ্যকৰী অভিজ্ঞতা আৰু নাটোৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম সেনাবাহিনীৰ মৰ্যাদা লৈ আহিছে। The Media Line ৰ বিশ্লেষক আৰ্ছাদ মাহমুদে কয়, “বন্ধুত্ব আগতেও আছিল আৰু প্ৰশিক্ষণ আগতেও আছিল। কিন্তু ইয়াক লিখিত ‘পাৰস্পৰিক প্ৰতিৰক্ষা’ চুক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাটোৱেই হৈছে প্ৰকৃত গেম-চেঞ্জাৰ। এয়া এতিয়া অনানুষ্ঠানিক সহযোগিতা নহয়, বৰঞ্চ এক বাধ্যতামূলক চুক্তি।”

ইয়াত আটাইতকৈ জটিল প্ৰশ্নটো হৈছে তুৰস্কৰ বৰ্তমানৰ স্থিতিৰ সৈতে জড়িত। ইতিমধ্যে তুৰস্ক নাটোৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সদস্য। গতিকে, একেলগে দুখন নাওত উঠিব পাৰিবনে? এফালে ইজৰাইলে বিৰোধিতা কৰা ৱাশ্বিংটন (আমেৰিকা)ৰ সৈতে এফ-৩৫ যুঁজাৰু বিমান কাৰ্যসূচীলৈ ঘূৰি অহাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছে। আনহাতে, ছৌদি আৰৱ আৰু পাকিস্তানৰ সৈতে মিলি ‘মুছলমান বিশ্ব’ৰ নেতা হ’বলৈ ধৰিছে। আংকাৰাৰ এটা থিংক টেংকৰ কৌশলবিদ নিহাট আলী অজকানে ব্লুমবাৰ্গৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত তুৰস্কৰ উদ্দেশ্য স্পষ্ট কৰি দিয়ে।

তেওঁলোকৰ মতে আমেৰিকাই অঞ্চলটোত নিজৰ আৰু ইজৰাইলৰ স্বাৰ্থক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতি আৰু আঞ্চলিক সংঘাতৰ পৰিণতিৰ ফলত দেশসমূহে বন্ধুক শত্ৰুৰ পৰা পৃথক কৰাৰ নতুন উপায় গঢ়ি তুলিছে। তেওঁলোকে স্পষ্টভাৱে বুজাইছে যে, আমেৰিকাই কেৱল নিজৰ আৰু ইজৰাইলৰ স্বাৰ্থৰ যত্ন লৈছে, যাৰ ফলত তুৰস্কই নতুন বন্ধু আৰু নতুন ব্যৱস্থা বিচাৰিবলৈ বাধ্য হৈছে। যদিও পৃথক প্ৰতিৰক্ষা চুক্তিত যোগদান কৰিলে নাটোৰ নিয়ম উলংঘা নহয়, তথাপিও ইয়াৰ ফলত পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ সৈতে তুৰস্কৰ সম্পৰ্ক প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।

তুৰস্কৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভাৱ কেৱল মধ্যপ্ৰাচ্যতে সীমাবদ্ধ নহয়। ৱাশ্বিংটনতো ইয়াৰ অনুৰণন ঘটিছে। ইজৰাইলৰ দ্য জেৰুজালেম পোষ্টত প্ৰকাশিত এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি আমেৰিকাৰ প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি ড’নাল্ড ট্ৰাম্পে তুৰস্কক তেওঁৰ গাজাৰ “শান্তি ব’ৰ্ড”ত নিযুক্তি দিছে। এয়া এক উল্লেখযোগ্য সংকেত। অৰ্থাৎ গাজাৰ যুদ্ধৰ পিছৰ ভৱিষ্যত নিৰ্ণয় কৰাৰ দায়িত্বত থকা নিৰ্বাচিত কেইখনমান দেশৰ ভিতৰত এতিয়া তুৰস্কো আছে। এই নিযুক্তিয়ে তুৰস্কৰ একেলগে একাধিক ভূমিকা পালন কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰে। এফালে আমেৰিকাৰ সৈতে কূটনীতি, আনফালে পাকিস্তান আৰু চৌদি আৰৱৰ সৈতে সামৰিক মিত্ৰতা।

ভাৰতৰ বাবে কৌশলগত পাৰস্পৰিক প্ৰতিৰক্ষা চুক্তি (SMDA)ৰ অৰ্থ কি? যদি পাকিস্তানৰ সৈতে তুৰস্ক আৰু চৌদি আৰৱৰ মাজত এই ‘পাৰস্পৰিক প্ৰতিৰক্ষা চুক্তি’ কাৰ্যকৰী হয়, তেন্তে ই ভাৰতৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ নিৰাপত্তাজনিত প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। কাৰণ, যদি ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়, তেন্তে এই চুক্তিৰ অধীনত তুৰস্ক আৰু চৌদি আৰৱে পাকিস্তানক সহায় কৰিবলৈ বাধ্য হ’ব পাৰে।

কিন্তু এতিয়ালৈকে যি চুক্তিৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছে, সেই সবিশেষ প্ৰকাশ কৰা হোৱা নাই। তুৰস্কই সঠিক চৰ্তত স্বাক্ষৰ কৰিব নে নকৰে সেয়া স্পষ্ট নহয়। কিন্তু ‘সামূহিক প্ৰতিৰক্ষা’ দফাটোৱেই চিন্তনীয়। পাকিস্তানে কাশ্মীৰ বিষয়ত তুৰস্ক আৰু চৌদি আৰৱক নিজৰ পক্ষত আনিবলৈ সদায় চেষ্টা কৰি আহিছে। এতিয়ালৈকে এই কথা কেৱল বক্তব্যতে সীমাবদ্ধ আছিল যদিও এই সামৰিক চুক্তি যদি বাস্তৱত পৰিণত হয় তেন্তে পাকিস্তানে এক বৃহৎ শক্তি লাভ কৰিব পাৰে।